Báo cáo Chuyên đề Hướng dẫn học sinh Lớp 6 hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin một cách hiệu quả

Nội dung tài liệu: Báo cáo Chuyên đề Hướng dẫn học sinh Lớp 6 hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin một cách hiệu quả

1. TRƯỜNG THCS CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM NGUYỄN TUẤN THIỆN Độc lập - Tự do - Hạnh phúc TỔ: KHOA HỌC XÃ HỘI BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 6 HOẠT ĐỘNG ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN MỘT CÁCH HIỆU QUẢ A. ĐẶT VẤN ĐỀ Chương trình GDPT 2018 theo định hướng lấy học sinh làm trung tâm nhằm phát triển phẩm chất, năng lực đặt ra yêu cầu phải đổi mới pháp dạy học trong đó có môn Ngữ văn. Trong quá trình dạy học môn Ngữ văn, đọc - hiểu văn bản cũng là một kĩ năng cơ bản mà giáo viên dạy Ngữ văn cần phải hình thành cho học sinh trong suốt quá trình học tập. Đây cũng là một trong hai kĩ năng quan trọng (cùng với kĩ năng viết - tạo lập văn bản) của học sinh cần thể hiện trong công tác kiểm tra, đánh giá. Chính vì vậy, rèn luyện kĩ năng đọc - hiểu cho học sinh như thế nào để đạt hiệu quả tối ưu là điều mà bất cứ giáo viên dạy Ngữ văn nào cũng phải quan tâm. Về các kiểu văn bản đọc hiểu trong chương trình Ngữ văn THCS thì văn bản thông tin mới xuất hiện trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 nên khá mới mẻ với giáo viên và học sinh. Đây là loại văn bản hết sức phổ biến trong đời sống xã hội và có vị trí quan trọng trong nhà trường phổ thông được tổ chức dạy học ở cả 3 cấp học theo nguyên tắc đồng tâm và nâng cao. Thực tế dạy học cho thấy, học sinh lớp 6 đầu cấp đang gặp khó khăn khi đọc hiểu văn bản thông tin. Vậy thì, dạy học đọc hiểu bản thông tin ở môn Ngữ văn như thế nào cho hiệu quả với học sinh lớp 6 đang là vấn đề trăn trở với bản thân tôi. Vận dụng linh hoạt phương pháp dạy học, kỷ thuật thuật dạy học nhằm tổ chức hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh lớp 6 một cách hiệu quả là vô cùng quan trọng và cần thiết. Chính vì vậy, tôi chọn nội dung báo cáo chuyên đề là “Hướng dẫn học sinh lớp 6 hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin một cách hiệu quả” . B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. I. Khái quát về văn bản thông tin 1. Khái niệm văn bản thông tin: Văn bản thông tin là văn bản dùng để cung cấp thông tin về các hiện tượng tự nhiên, thuật lại các sự kiện, giới thiệu danh lam thắng cảnh, hướng dẫn các quy trình thực hiện một công việc nào đó. 2. Tầm quan trọng của việc dạy đọc hiểu văn bản thông tin Văn bản thông tin có vai trò quan trọng trong cuộc sống, giúp chúng ta hiểu biết về thế giới xung quanh, nâng cao trình độ học vấn, và cung cấp những 1
2. thông tin cần thiết để đưa ra những quyết định sáng suốt. Ngoài ra, nó còn giúp chúng ta thư giãn và giải tỏa căng thẳng. Đọc hiểu văn bản thông tin là kỹ năng quan trọng giúp người đọc nắm bắt và hiểu rõ các thông tin được trình bày trong văn bản một cách chính xác và nhanh chóng. Kỹ năng này đòi hỏi người đọc phải có khả năng tập trung, phân tích và suy luận để nhận diện và hiểu được nội dung chính cũng như các chi tiết quan trọng trong văn bản. Hơn thế nữa, văn bản thông tin là một loại văn bản gần gũi, quan trọng, cần thiết cho con người trong đời sống, học tập từ đó hình thành, phát triển phẩm chất năng lực. II. Một số định hướng của hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin ở lớp 6 1. Dạy đọc hiểu văn bản thông tin theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018 và sách giáo khoa mới được biên soạn theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học. Thông qua các hoạt động đọc - viết - nói và nghe, hệ thống văn bảnđược kết nối chặt chẽ trên trục kiểu, loại văn bản và chủ đề. chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn mới đặc biệt chú trọng mục tiêu phát triển hứng thú, thói quen, kĩ năng tự đọc sách của học sinh. Thực tiễn dạy đọc hiểu văn bản thông tin cho thấy: Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc loại văn bản này để thu nhận các thông tin hoặc kiến thức khoa học thường thức, biến nó thành tri thức của mình nhằm sử dụng trong học tập và đời sống. Chỉ nguyên mục đích đó đã làm cho việc đọc văn bản thông tin trở nên khác với đọc văn bản văn học. Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018. Văn bản thông tin có một vị trí quan trọng. Vì vậy, việc hướng dẫn học sinhđọc hiểu văn bản này trong nhà trường để ứng dụng vào thực tiễn là một việc làm vô cùng cần thiết. Một số định hướng phát triển năng lực đọc hiểu văn bản thông tin, góp phần nâng cao hiệu quả đọc hiểu cho học sinh lớp 6 nhằm đáp ứng Chương trình phổ thông môn Ngữ văn 2018: - Yêu cầu dạy đọc hiểu văn bản thông tin theo sát yêu cầu dạy đọc hiểu văn bản nói chung theo định hướng phát triển năng lực; - Cần giúp học sinh biết cách đọc các hình ảnh, nhãn hiệu, chú thích, đồ thị, bảng biểu, thông cáo, áp phích, sơ đồ...; - Biết tiếp nhận thông tin từ việc giải mã các thông tin nhận được; - Biết nhận diện các quan điểm (opinion), các lí do, lập luận (reasons) và các bằng chứng (evidence) từ văn bản; - Nắm được đề tài, các chủ đề lớn, chủ đề nhỏ, những phần quan trọng và các ý, dữ liệu liên quan trong văn bản đọc; - Hệ thống hóa lại được văn bản một cách có cấu trúc; - Biết cách tạo lập những Văn bản thông tin trong việc giải quyết những vấn đề thiết thực của cuộc sống. 2
3. 2. Văn bản thông tin trong Chương trình Ngữ văn 6 2.1. Văn bản thông tin thuật lại sự kiện theo dòng thời gian Văn bản thuật lại một sự kiện là loại văn bản thông tin, ở đó người viết thuyết minh (trình bày, miêu tả, kể lại) một sự kiện (lịch sử, văn hoá, khoa học, ). Trong văn bản, người viết thường sử dụng hình ảnh và nhiều câu trần thuật với trạng ngữ chỉ thời gian, nơi chốn; thông tin thường được trình bày theo trật tự thời gian hoặc mối quan hệ nguyên nhân - kết quả. Trong văn bản thuật lại một sự kiện theo trật tự thời gian, người viết thường sắp xếp các thông tin về sự kiện xảy ra theo thứ tự từ trước đến sau, từ mở đấu đến diễn biến và kết thúc. 2.2. Các văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn 6 - Văn bản: “Hồ Chí Minh và Tuyên ngôn độc lập” - Văn bản : “Diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ” - Văn bản: Giờ Trái Đất 3. Cách tổ chức cho học sinh lớp 6 hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin - Tổ chức hoạt động Khởi động Giáo viên tổ chưc trò chơi hoặc sử dụng video minh họa, bài hát có nội dung liên quan để để kết nối dẫn vào bài học - Tổ chức hoạt động Hình thành kiến thức Giáo viên sử dụng các phương pháp dạy học như Phát vấn, đóng vai, thảo luận nhóm, nêu vấn đề để tổ chức dẫn học sinh tìm hiểu các yếu tố hình thức của văn bản thông tin, làm rõ nội dung thông tin trong văn bản, rèn cho học sinh kĩ năng đọc văn bản thông tin trong sách, báo, tạp chí (trên giấy hay trên mạng Internet), giúp các em biết cách đọc thông tin, biết khai thác thông tin từ các yếu tố hình thức của kiểu, loại văn bản này. + Hướng dẫn tìm hiểu nhan đề văn bản + Hướng dẫn tìm hiểu Sapo ở mỗi văn bản và các mốc thời gian, sự kiện chính; + Nắm được đề tài, các chủ đề lớn, chủ đề nhỏ, những phần quan trọng và các ý, dữ liệu liên quan trong văn bản thông tin; + Hệ thống hóa lại được văn bản một cách có cấu trúc; - Tổ chức hoạt động động Luyện tập Học sinh vận dụng kiến thức, giải quyết các câu hỏi thực hành - Tổ chức hoạt động Vận dụng Học sinh vận dụng kiến thức đã học trong văn bản để giải quyết được bài tập thực hành vận dung. + Học sinh tạo lập những văn bản thông tin trong việc giải quyết những vấn đề thiết thực của cuộc sống. + Vận dụng kiến thức đã tìm hiểu để tạo ra sản phẩm nhằm phát triển năng lực riêng biệt của học sinh (vẽ, sang tác thơ, hát ) 3
4. III. Hướng dẫn học sinh lớp 6 hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin: “Diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ” Hoạt động1: Khởi động Tổ chức cho HS nghe hoặc hát khúc “Giải phóng Điện Biên” của nhạc sĩ Đỗ Nhuận, kết nối vào bài học. Hoạt động 2: Hình thành kiến thức - Hướng dẫn tìm hiểu ý nghĩa nhan đề văn bản - Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chung về văn bản về đồ họa thông tin, xuất xứ, thể loại, phương thức biểu đạt của văn bản. - Hướng dẫn tìm hiểu Sapo của văn bản và các mốc thời gian, sự kiện chính; -Tổ chức cho học sinh tìm hiểu diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ (Tích hợp An ninh quốc phòng) + GV yêu cầu HS thuyết trình diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ + GV giao nhiệm vụ cho HS hoạt động nhóm: Trình bày tóm tắt các đợt tấn công trong Chiến dịch Điện Biên Phủ ? Nêu các mốc thời gian và thông tin chính được nhắc đến trong 3 đợt tiến công tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ? Thời gian Thông tin chính + HS Hoạt động nhóm. +Học sinh hoàn thành sản phẩm Thời gian Thông tin chính + Đợt 1 (13 đến 17/3): - Tiêu diệt 2 cứ điểm Him Lam, Độc lập, mở toang cử phía Bắc và Đông Bắc + Đợt 2 (30/3 đến 30/4): - Kiểm soát các điểm cao, các khu trung tâm khiến địch rơi vào thế bị động, mất tinh thần + Đợt 3 (1 đến 7/5): Tổng công kích, 7/5 toàn thắng. +Học sinh nhận xét, góp ý +Gv nhận xét, đánh giá, chốt kiến thức. -Hướng dẫn HS nhận xét hình thức trình bày của văn bản “Diễn biến Chiến dịch Điện Biên Phủ”: (màu sắc, hình ảnh, cỡ chữ, các kí hiệu...)? - So sánh cách trình bày thông tin của văn bản “Diễn biến Chiến dịch Điện Biên Phủ” có gì khác so với văn bản “Hồ Chí Minh và Tuyên ngôn Độc lập” 4
5. - Hệ thống hóa cấu trúc và cách đọc hiểu văn bản thông tin thuật lại sự kiện; 1. Văn bản giờ trái đất thuật lại sự kiện gì? Sapo của văn bản? 2. Mốc thời gian được nhắc đến và tóm tắt thông tin chính tương ứng với mỗi mốc thời gian đó. 3. Văn bản trên sử dụng những phương tiện, hình thức nào nào để cung cấp thông tin cho người đọc? 4. 4. Việc kết hợp nội dung và các phương tiện đó có hiệu quả như thế nào? Hoạt động 3: Luyện tập Tổ chức cho học sinh củng cố kiến thức đã tìm hiểu về văn bản qua việc trả lời các câu hỏi thực hành (Tích hợp An ninh quốc phòng) Hoạt động chung cả lớp *GV chiếu câu hỏi, yêu cầu HS trả lời: 1. Chiến dịch Điện Biên Phủ được chia làm mấy đợt tiến công? A. 1 đợt tiến công B. 2 đợt tiến công C. 3 đợt tiến công D. 4 đợt tiến công 2. Hai cứ điểm của địch bị quân ta tiêu diệt trong đợt 1 là gì? A. Him Lam và Điện Biên Phủ. B. Him Lam và Độc Lập. C. Mường Thanh và Độc Lập. D. Điện Biên Phủ và Mường Thanh. 3. Đâu là đợt tiến công dai dẳng và quyết liệt nhất Chiến dịch Điện Biên Phủ? A. Đợt 2 và 3. B. Đợt 3. C. Đợt 1. D. Đợt 2. 4. Chiến thắng Điện Biên Phủ, gắn liền với tên tuổi của vị tướng nào sau đây? A. Nguyễn Chí Thanh B. Võ Nguyên Giáp C. Hoàng Văn Thái D. Trần Hưng Đạo Tích hợp An ninh quốc phòng 5. Sau khi học xong văn bản, em có suy nghĩ gì về thế hệ cha anh trong thời kỳ kháng chiến? Trách nhiệm của bản thân với đất nước trong giai đoạn hiện nay? Hoạt động 4: Vận dụng Học sinh vận dụng kiến thức đã học trong văn bản để giải quyết được bài tập thực hành. 5
6. + Yêu cầu HS lựa chọn một sự kiện lịch sử, trình bày sự kiện ấy theo đồ họa thông tin. + Vận dụng kiến thức đã tìm hiểu để tạo ra sản phẩm phát triển năng lực riêng biệt của học sinh: vẽ tranh, sáng tác thơ lục bát, viết đoạn văn trình bày cảm nghĩ, trình bày bài hát về chiến thắng Điện Biên Phủ hoặc về hình ảnh người lính trong kháng chiến chống Pháp. C. KẾT THÚC VẤN ĐỀ. Như vậy, việc tìm hiểu về đặc trưng văn bản thông tin, tầm quan trọng của đọc hiểu văn bản thông tin cũng như vận dụng linh hoạt hình thức tổ chức, phương pháp dạy học sẽ mang lại hiệu quả, nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng yêu cầu đổi mới của Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018. Các định hướng về biện pháp dạy học phát triển năng lực đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh lớp 6 đã giúp giáo viên và học sinh khắc phục được những khó khăn, lúng túng trong những năm đầu thực hiện chương trình, sách giáo khoa mới. Từ đó, phát triển năng lực đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh, nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông. Ngoài ra, có năng lực đọc hiểu văn bản thông tin sẽ giúp học sinh giỏi năng lực giao tiếp và giải quyết các vấn đề trong trong cuộc sống một cách hiệu quả. Với chuyên đề: “Hướng dẫn học sinh lớp 6 hoạt động đọc hiểu văn bản thông tin một cách hiệu quả”, tôi xin được chia sẻ, trao đổi cùng đồng nghiệp và hy vọng chuyên đề này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục môn Ngữ văn trong Nhà trường. Tôi xin chân thành cảm ơn! Phố Châu, ngày 10 tháng 12 năm 2024 Giáo viên báo cáo Nguyễn Thị Khánh Nhiên 6