Tài liệu Giáo dục địa phương Lớp 7 (Tỉnh Hà Tĩnh)

Nội dung tài liệu: Tài liệu Giáo dục địa phương Lớp 7 (Tỉnh Hà Tĩnh)

1. U BAN NHÂN DÂN T NH HÀ T NH S GIÁO D C VÀ ÀO T O Nguy ễn Qu ốc Anh (T ổng Ch ủ biên) – Ph ạm Qu ỳnh (Ch ủ biên) Nguy ễn Vi ệt Hùng – Nguy ễn Ng ọc Hà – Lươ ng Minh Tân Nguy ễn Th ị Trang Thanh – Nguy ễn Th ị Thu Thu ỷ TÀI LI U GIÁO D C A PH Ơ NG TNH HÀ T NH L P 7 1
2. HƯỚNG D ẪN S Ử DỤNG TÀI LI ỆU LOGO M U − Xác định nhi ệm v ụ, v ấn đề học t ập h ọc sinh c ần gi ải quy ết. – Kết n ối v ới nh ững điều h ọc sinh đã bi ết. – Nêu v ấn đề nh ằm kích thích t ư duy, t ạo h ứng thú đối v ới bài h ọc. LOGO HÌNH THÀNH KI N TH C Cung c ấp thông tin liên quan đến ch ủ đề và các ho ạt động h ọc t ập, giúp h ọc sinh khai thác, chi ếm l ĩnh ki ến th ức m ới. LOGO LUY N T P Gồm các câu h ỏi, bài t ập, nhi ệm v ụ, ho ạt động để củng c ố, rèn luy ện các k ĩ n ăng g ắn v ới ki ến th ức v ừa h ọc. LOGO VN D NG − M RNG Sử dụng các ki ến th ức, k ĩ n ăng đọc học để gi ải quy ết các tình hu ống trong th ực ti ễn, liên h ệ mở rộng để xử lí các v ấn đề liên quan g ắn v ới địa ph ươ ng. 2
3. LI NÓI U Các em h ọc sinh l ớp 7 yêu quý! Trên tay các em là cu ốn Tài li ệu Giáo dục địa ph ươ ng t ỉnh Hà T ĩnh lớp 7. Cu ốn tài li ệu g ồm 8 ch ủ đề, v ới n ội dung xoay quanh đặc điểm t ự nhiên, truy ền th ống, l ịch s ử, văn hoá, kinh t ế, xã h ội, môi tr ường, h ướng nghi ệp, c ủa t ỉnh Hà T ĩnh. Dưới s ự hướng d ẫn c ủa th ầy, cô giáo và s ự đồng hành c ủa ng ười thân, bạn bè, các em hãy tích c ực tìm hi ểu, tr ải nghi ệm để hi ểu bi ết thêm v ề nơi mình sinh sống, đồng th ời thêm yêu và g ắn bó v ới quê h ươ ng. Chúc các em có nh ững gi ờ học, ho ạt động th ật vui v ẻ và b ổ ích! Cu ốn tài li ệu s ẽ đồng hành cùng các em trong su ốt n ăm h ọc l ớp 7, hãy yêu quý và gi ữ gìn cẩn th ận nhé! CÁC TÁC GI Ả 3
4. MỤC L ỤC Ch ủ đề 1. Sự hình thành và phát tri ển c ủa t ỉnh Hà T ĩnh 5 Ch ủ đề 2. Tài nguyên thiên nhiên ở Hà T ĩnh 13 Ch ủ đề 3. Ti ềm n ăng phát tri ển kinh t ế bi ển ở tỉnh Hà T ĩnh 21 Ch ủ đề 4. Ví. Gi ặm Ngh ệ Tĩnh 26 Ch ủ đề 5. Văn hoá ẩm th ực Hà T ĩnh 29 Ch ủ đề 6. Nhà v ăn, nhà th ơ tiêu bi ểu c ủa Hà T ĩnh 34 Ch ủ đề 7. Ho ạt động c ủa H ội Ch ữ th ập đỏ ở Hà Tĩnh 40 Ch ủ đề 8. Phòng, ch ống thiên tai và c ứu n ạn ở Hà T ĩnh 45 4
5. CH 1. S HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRI N C A TNH HÀ T NH Sau khi tìm hiểu chủ đề này, em sẽ: – Nêu được s ự hình thành c ủa t ỉnh Hà T ĩnh; – Trình bày được quá trình phát tri ển c ủa t ỉnh Hà T ĩnh qua các th ời kì l ịch s ử; – Nêu được vai trò và m ột s ố đóng góp c ủa t ỉnh Hà T ĩnh trong quá trình phát tri ển đất n ước. Hình 1.1. Toàn c ảnh thành ph ố Hà T ĩnh Bức ảnh trên là toàn c ảnh thành ph ố Hà T ĩnh sau 30 n ăm tái l ập t ỉnh và phát tri ển (1991 – 2021). Trung tâm t ỉnh l ỵ đã và đang v ươ n lên tr ở thành m ột đô th ị hi ện đại, phát tri ển m ạnh m ẽ. Quá trình hình thành và phát tri ển t ỉnh Hà T ĩnh nh ư th ế nào? Hà T ĩnh đã đạt được thành tựu và đóng góp nh ư th ế nào trong s ự nghi ệp d ựng n ước và gi ữ nước c ủa dân t ộc? 1. S thay i n v hành chính ca tnh Hà T nh qua các th i kì l ch s Trong su ốt chi ều dài l ịch s ử, vùng đất Hà T ĩnh đã nhi ều l ần điều ch ỉnh địa gi ới hành chính và thay đổi tên g ọi. 5
6. Th ời Hùng V ươ ng, Hà T ĩnh thu ộc b ộ Cửu Đức, m ột trong 15 b ộ của nước V ăn Lang. Th ời B ắc thu ộc, đầu th ế kỉ VI, nhà L ươ ng đổi C ửu Đức thành Đức Châu. Cu ối th ế kỉ VI, nhà Tu ỳ lại đổi Đức Châu thành Hoan Châu. Năm 607, Đức Châu nh ập vào Nh ật Nam. N ăm 622, nhà Đường đổi qu ận Nh ật Nam thành châu Nam Đức, r ồi Đức Châu, đến n ăm 627 l ại đổi thành Hoan Châu. Tên Hoan Châu được gi ữ nguyên cho đến cu ối B ắc thu ộc. Năm 1375, nhà Tr ần chia l ại đơ n v ị hành chính phía nam, trong đó vùng đất Ngh ệ An – Hà T ĩnh được chia thành b ốn l ộ: Nh ật Nam, Ngh ệ An Bắc, Ngh ệ An Trung và Ngh ệ An Nam. Mi ền Hà T ĩnh có l ẽ tươ ng ứng v ới hai l ộ Ngh ệ An Nam (g ồm H ươ ng S ơn, Đức Th ọ, Nghi Xuân, Can L ộc ngày nay) và Nh ật Nam (g ồm các huy ện Th ạch Hà, C ẩm Xuyên và th ị xã Kỳ Anh ngày nay). Th ời thu ộc Minh, đất Hà T ĩnh thu ộc ph ủ Ngh ệ An, có 5 huy ện thu ộc ph ủ và 2 châu. N ăm huy ện tr ực thu ộc ph ủ là: Nha Nghi (huy ện Nghi Xuân), Phi Lộc (huy ện Can L ộc và m ột ph ần huy ện Th ạch Hà), Chi La (huy ện Đức Th ọ), Cổ Đỗ (huy ện H ươ ng S ơn), Th ổ Hoàng (huy ện H ươ ng Khê). Hai châu là Nam T ĩnh và Ng ọc Ma. Châu Nam T ĩnh là mi ền nam Hà T ĩnh g ồm b ốn huy ện: Hoàng Hà (m ột ph ần huy ện Th ạch Hà), Bàn Th ạch (m ột ph ần huy ện Th ạch Hà), K ỳ La (huy ện C ẩm Xuyên), Hà Hoa (huy ện K ỳ Anh). Châu Ng ọc Ma là mi ền tây Hà T ĩnh v ề th ượng l ưu sông Ngàn Sâu, Ngàn Ph ố. Th ời Lê S ơ, năm 1428, nhà nước chia c ả nước ra làm 5 đạo: Đông, Tây, Nam, B ắc và H ải Tây. Đạo H ải Tây là vùng đất phía nam g ồm Thanh Hoá, Ngh ệ An, Tân Bình (Qu ảng Bình, b ắc Qu ảng Tr ị) và Thu ận Hoá (nam Qu ảng Tr ị, Th ừa Thiên – Hu ế). D ưới đạo v ẫn gi ữ nguyên các đơ n v ị tr ấn, l ộ, ph ủ, huy ện, châu, xã. Đất Hà T ĩnh lúc b ấy gi ờ thu ộc ph ủ Ngh ệ An, đạo H ải Tây. Năm 1469, vua Lê Thánh Tông chia c ả nước thành 12 th ừa tuyên, d ưới có ph ủ, châu, huy ện, xã, thôn, s ở, trang, sách Hà T ĩnh thu ộc th ừa tuyên Ngh ệ An, g ồm 2 ph ủ với 6 huy ện: ph ủ Đức Quang có 4 huy ện: La S ơn ( Đức Th ọ), Thiên L ộc (Can L ộc), Nghi Xuân (Nghi Xuân), Hươ ng S ơn (H ươ ng Sơn và H ươ ng Khê); ph ủ Hà Hoa có 2 huy ện: Th ạch Hà (Th ạch Hà), Kỳ Hoa (K ỳ Anh và C ẩm Xuyên). Th ời Nguy ễn, n ăm 1831, vua Minh M ệnh th ực hi ện c ải cách hành chính quy mô toàn qu ốc chia c ả nước làm 30 t ỉnh. T ỉnh Hà T ĩnh ra đời trên c ơ s ở tách hai ph ủ Hà Hoa và Đức Th ọ của tr ấn Ngh ệ An l ập thành m ột t ỉnh riêng. 6
7. Đây là l ần đầu tiên trong l ịch s ử, tên Hà T ĩnh xu ất hi ện nh ư m ột đơ n v ị hành chính c ấp t ỉnh tr ực thu ộc tri ều đình trung ươ ng. Ngày 27/12/1975, Qu ốc h ội phê chu ẩn vi ệc h ợp nh ất hai t ỉnh Hà T ĩnh và Ngh ệ An thành t ỉnh Ngh ệ Tĩnh. Sau 15 n ăm h ợp nh ất, ngày 16/8/1991, Qu ốc h ội quy ết định chia tách tỉnh Ngh ệ Tĩnh thành hai t ỉnh Ngh ệ An và Hà T ĩnh. Hi ện nay, t ỉnh Hà T ĩnh có 1 thành ph ố tr ực thu ộc t ỉnh, 2 th ị xã và 10 huy ện g ồm: thành ph ố Hà T ĩnh, thị xã H ồng L ĩnh, thị xã K ỳ Anh và các huy ện Nghi Xuân, Đức Th ọ, H ươ ng S ơn, H ươ ng Khê, V ũ Quang, Can L ộc, Th ạch Hà, L ộc Hà, C ẩm Xuyên, K ỳ Anh. ? Trình bày s ự thay đổi c ủa đơ n v ị hành chính Hà T ĩnh qua các th ời kì lịch s ử. 2. S thành l p t nh Hà T nh Th ời Nguy ễn, n ăm 1831, vua Minh M ệnh EM CÓ BI T? th ực hi ện cu ộc c ải cách hành chính quy mô toàn Năm 1853, vua T ự Đức b ỏ qu ốc, chia c ả nước làm 30 t ỉnh. T ỉnh Hà T ĩnh ra tỉnh Hà T ĩnh đem ph ủ Đức Th ọ đời trên c ơ s ở tách hai ph ủ Hà Hoa và Đức Th ọ nh ập vào Ngh ệ An và l ấy ph ủ của trấn Ngh ệ An l ập thành m ột t ỉnh riêng. Đây Hà Thanh l ập thành m ột đạo g ọi là l ần đầu tiên trong l ịch s ử, danh x ưng Hà T ĩnh là đạo Hà T ĩnh. Đến n ăm 1875, sau khi quay l ại tên g ọi hành xu ất hi ện là m ột đơ n v ị hành chính tr ực thu ộc chính là t ỉnh Hà T ĩnh thay cho tri ều đình. Vùng Hà T ĩnh lúc b ấy gi ờ có 02 ph ủ tên g ọi là đạo, tỉnh thành Hà (ph ủ Hà Hoa và ph ủ Đức Quang), 06 huy ện Tĩnh d ời v ề xã Trung Ti ết (H ươ ng S ơn, La S ơn, Thiên L ộc, Nghi Xuân, (Thành ph ố Hà T ĩnh ngày nay) Th ạch Hà, K ỳ Hoa). Là m ột địa ph ươ ng nh ỏ, và được s ửa sang l ại. N ăm 1881, nên T ổng đốc Ngh ệ An kiêm nhi ệm c ả tỉnh Hà tỉnh thành được xây d ựng l ại kiên c ố bằng g ạch và đá ong. Tĩnh g ọi là T ổng đốc An – Tĩnh, d ưới có Tu ần Thành xây theo ki ểu Vô – băng, ph ủ, B ố chính và Án sát. V ề quân đội, có ch ức trong hào có nhi ều sen nên Lãnh binh ch ỉ huy b ốn v ệ quân. Tu ần ph ủ Hà ng ười ta còn g ọi thành Hà T ĩnh Tĩnh đầu tiên là Binh b ộ Th ị lang Nguy ễn Danh là “Liên Thành” t ức “Thành Giáp. Sen”. 7
8. Hình 1.2. Cửa H ữu thành Hà T ĩnh x ưa, nay là đường Lý T ự Tr ọng Sự ki ện thành l ập t ỉnh Hà T ĩnh n ăm 1831 có ý ngh ĩa l ịch s ử to l ớn, là bước ngo ặt trong ti ến trình l ịch s ử Hà T ĩnh, kh ẳng định vùng đất này đã phát tri ển và tr ở thành một đơ n v ị hành chính tr ực thu ộc chính quy ền Trung ươ ng, sánh ngang v ới các t ỉnh trong c ả nước. ? 1. Trình bày s ự ki ện thành l ập t ỉnh Hà T ĩnh. 2. Phân tích ý ngh ĩa c ủa s ự ki ện thành l ập t ỉnh Hà T ĩnh. 3. Hà T nh trong dòng ch y l ch s dân t c 3.1. Hà T nh trong phong trào u tranh giành và b o v c l p dân t c Th ời B ắc thu ộc có cu ộc kh ởi ngh ĩa c ủa Mai Thúc Loan (quê ở huy ện Lộc Hà) ch ống l ại nhà Đường. Th ời quân ch ủ, Cao Minh H ựu quê ở huy ện Can L ộc đã giúp Lê Hoàn đánh tan quân xâm l ược nhà T ống ở sông H ươ ng Đại – Bạch Đằng, Hải D ươ ng, Đầu th ế kỉ XV, nhân dân Hà T ĩnh EM CÓ BI T? đã tham gia các cu ộc kh ởi ngh ĩa c ủa Vào n ăm 1425, khi cu ộc Đặng T ất, Đặng Dung ch ống gi ặc Minh kh ởi ngh ĩa Lam S ơn ch ống gi ặc xâm l ược. Trong cu ộc kh ởi ngh ĩa Lam Minh g ặp khó kh ăn, Lê L ợi đã Sơn, vùng đất Đỗ Gia (huy ện H ươ ng quy ết định kéo quân di chuy ển Sơn) được ch ọn làm m ột trong nh ững c ăn vào vùng đất Đỗ Gia (t ức H ươ ng cứ chi ến l ược quan tr ọng, là “ đất đứng Sơn, Hà T ĩnh ngày nay) để lập chân” c ủa ngh ĩa quân Lam S ơn. Vùng đất căn c ứ. Bi ết tin Nguy ễn Tu ấn Hà T ĩnh đã đóng góp cho ngh ĩa quân Thi ện t ập h ợp nhân dân kh ởi Lam S ơn nh ững danh t ướng tiêu bi ểu ngh ĩa ở vùng núi H ươ ng S ơn, Lê nh ư: Nguy ễn Tu ấn Thi ện (huy ện H ươ ng Lợi đã tìm đến chiêu quân, k ết 8
9. Sơn), Nguy ễn Biên ( ở huy ện Can L ộc, ngh ĩa anh em. Sau đó c ả hai cùng sau d ời vào huy ện C ẩm Xuyên), Lê Bôi gi ết ng ựa tr ắng, c ắt tóc ăn th ề (huy ện Đức Th ọ), dưới g ốc th ị cổ, th ể hi ện quy ết tâm đồng lòng cùng nhau đánh gi ặc ngo ại xâm. Nguy ễn Tu ấn Thi ện đã l ập được nhi ều chi ến công trong kh ởi ngh ĩa Lam S ơn. Tiêu bi ểu là chi ến th ắng Đỗ Gia đập tan 2 v ạn quân Minh do T ổng binh Tr ần Trí và t ướng Lý An ch ỉ huy t ại c ửa sông Khu ất Giang (c ửa Hói N ầm) và c ửa sông Ph ố ở bến Đỗ Gia (S ơn Tân). Hình 1.3. Gốc th ị sử tích, xã S ơn Phúc (nay là xã Kim Hoa), huy ện H ươ ng S ơn – dấu tích kh ởi ngh ĩa Lam S ơn ở Hà T ĩnh Trong cu ộc kháng chi ến ch ống quân xâm l ược nhà Thanh cu ối th ế kỉ XVIII do Quang Trung – Nguy ễn Hu ệ lãnh đạo, nhi ều ng ười con Hà T ĩnh đã tr ở thành nh ững chi ến binh tinh nhu ệ, nh ững t ướng s ĩ thao l ược, tiêu bi ểu nh ư: Nguy ễn Thi ếp, Ngô V ăn S ở, Phan V ăn Lân (huy ện Can L ộc); Dươ ng V ăn Tào (huy ện C ẩm Xuyên), H ồ Phi Ch ấn (huy ện Th ạch Hà), Hà T ĩnh luôn đi đầu trong các phong trào đấu tranh giành n ền độc l ập, t ự do cho T ổ qu ốc. Trong kháng chi ến ch ống th ực dân Pháp, Hà T ĩnh là m ột trong nh ững trung tâm c ủa phong trào C ần V ươ ng, cao trào Xô Vi ết Ngh ệ – Tĩnh,... Hà T ĩnh c ũng là một trong b ốn t ỉnh c ủa c ả nước giành được chính quy ền đầu tiên trong Cách m ạng tháng Tám năm 1945. Trong kháng chi ến ch ống M ỹ, c ứu n ước, Hà T ĩnh vừa là h ậu ph ươ ng, vừa là ti ền tuy ến. Toàn t ỉnh nở rộ phong trào “Thanh niên ba s ẵn sàng”, “Ph ụ nữ ba đảm đang”, s ản xu ất gi ỏi, chi ến đấu và ph ục v ụ chi ến đấu gi ỏi. 9
10. Nhi ều địa danh gắn với nh ững chi ến công vang d ội của tu ổi tr ẻ Vi ệt Nam trong cu ộc kháng chi ến ch ống M ỹ, cứu n ước, tiêu bi ểu nh ư Ngã ba Ð ồng L ộc. Đây là địa điểm ghi d ấu s ự hi sinh c ủa Ti ểu đội thanh niên xung phong m ười nữ anh hùng v ới kh ẩu hi ệu “s ống bám c ầu, bám đường, ch ết kiên cường dũng c ảm”. Hình 1.4. Ngã ba Đồng L ộc, th ị tr ấn Đồng L ộc, huy ện Can L ộc ? Nêu đóng góp c ủa nhân dân Hà T ĩnh trong s ự nghi ệp giành và b ảo v ệ độc l ập dân t ộc. 3.2. Hà T nh vi truy n th ng hi u h c Hà T ĩnh n ổi ti ếng v ới truy ền th ống hi ếu h ọc, đóng góp cho n ước nhà nhi ều danh nhân v ăn hoá ki ệt xu ất, nhi ều lãnh t ụ cách m ạng tiêu bi ểu. Ch ỉ tính t ừ th ời Tr ần đến th ời Nguy ễn, Hà T ĩnh có t ới 148 v ị đại khoa, điển hình nh ư: Nguy ễn Hoành T ừ, Nguy ễn Huy Oánh, Nguy ễn Nghi ễm, D ươ ng Trí Tr ạch, Phan Bá Đạt, Tr ươ ng Qu ốc D ụng, Nguy ễn V ăn Trình, Ng ụy Kh ắc Đản, Đặng V ăn Ki ều, Phan Đình Phùng, Nguy ễn Kh ắc Niêm Ngoài ra, còn có các danh nhân n ổi ti ếng nh ư Nguy ễn Bi ểu, Nguy ễn Thi ếp, Lê H ữu Trác, Nguy ễn Huy T ự; Nguy ễn Huy H ổ, Nguy ễn Du, Phan Huy Chú, Phan Huy Ích, Nguy ễn Công Tr ứ, Hà T ĩnh c ũng là quê h ươ ng c ủa các T ổng Bí th ư Tr ần Phú, Hà Huy T ập, chi ến s ĩ cách m ạng Lý T ự Trọng cùng nhi ều nhà cách m ạng tiêu bi ểu c ủa Ðảng,... 10
11. Hà T ĩnh cũng là quê h ươ ng của nhà khoa học Hoàng Xuân Hãn, nhà toán h ọc Lê V ăn Thiêm, nhà văn hoá Nguy ễn Kh ắc Vi ện, các nhà th ơ Xuân Di ệu, Huy C ận, danh ho ạ Nguy ễn Phan Chánh, các nhà s ử học Phan Huy Lê, Hà V ăn T ấn, Ðinh Xuân Lâm,... Nh ững truy ền th ống t ốt đẹp đó là động l ực tinh th ần to l ớn để các th ế hệ ng ười Hà T ĩnh hôm nay và mai sau ti ếp t ục phát huy, quy ết tâm xây d ựng quê hươ ng ngày càng giàu m ạnh, v ăn minh. ? Kể tên nh ững danh nhân tiêu bi ểu c ủa Hà T ĩnh trong ti ến trình l ịch s ử dân t ộc. 3.3. Hà T nh trong công cu c xây d ng t n ưc t n ưc t sau n m 1975 Sau khi đất n ước th ống nh ất, đặc bi ệt là giai đoạn 30 n ăm tái l ập t ỉnh (1991 – 2021), Hà T ĩnh đã đạt được nhi ều thành t ựu về kinh t ế – xã h ội. Hi ện nay, Hà T ĩnh đang tập trung m ọi ngu ồn l ực, t ạo b ước đột phá trong phát tri ển công nghi ệp, đồng th ời phát tri ển nông nghi ệp toàn di ện g ắn với quá trình đô th ị hoá. Môi tr ường đầu t ư được c ải thi ện, Hà T ĩnh nhanh chóng tr ở thành t ỉnh thu hút và tri ển khai được nhi ều d ự án công nghi ệp l ớn, nh ất là d ự án Khu liên h ợp luy ện thép và c ảng S ơn D ươ ng do T ập đoàn Formosa (Ðài Loan) đầu tư v ới s ố vốn giai đoạn 1 g ần 9 tỉ USD, là d ự án FDI l ớn nh ất c ả nước tính đến n ăm 2008. Hình 1.5. Cảng S ơn D ươ ng, th ị xã K ỳ Anh 11
12. Khu kinh t ế Vũng Áng ở th ị xã Kỳ Anh tr ở thành trung tâm công nghi ệp quy mô l ớn c ủa khu v ực và c ả nước v ới các s ản ph ẩm ch ủ lực: gang thép, điện năng, xăng dầu, c ảng n ước sâu, công nghi ệp ph ụ tr ợ,... Hình 1.6. Khu kinh t ế Vũng Áng, th ị xã K ỳ Anh ? Nêu m ột s ố thành t ựu c ủa Hà T ĩnh trong s ự nghi ệp xây d ựng đất n ước. 1. V ẽ đường th ời gian v ề quá trình thay đổi địa gi ới hành chính c ủa Hà T ĩnh qua các th ời kì l ịch s ử. 2. Nêu nh ững đóng góp c ủa Hà T ĩnh trong ti ến trình l ịch s ử dân t ộc. 1. Sưu t ầm m ột s ố tranh, ảnh v ề sự phát tri ển c ủa Hà T ĩnh từ sau khi tách t ỉnh từ năm 1991 đến nay. 2. Tìm hi ểu về nh ững tri ển v ọng của khu kinh t ế Vũng Áng (th ị xã K ỳ Anh). 12
13. CH 2. TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN HÀ T NH Sau khi tìm hiểu chủ đề này, em sẽ: – Nêu được một s ố thu ận l ợi và khó kh ăn về điều ki ện t ự nhiên đối v ới phát tri ển kinh t ế – xã h ội c ủa địa ph ươ ng; – Trình bày được hi ện tr ạng khai thác và s ử dụng tài nguyên thiên nhiên ở Hà Tĩnh; – Đề xu ất được m ột s ố gi ải pháp khai thác, s ử dụng h ợp lí tài nguyên thiên nhiên ở địa ph ươ ng. Hình 2.1. Cánh đồng lúa ở Hà T ĩnh Hà T ĩnh n ằm trong vùng B ắc Trung B ộ, có thiên nhiên đa d ạng t ừ mi ền núi đến đồng b ằng ven bi ển. Tài nguyên thiên nhiên mang l ại nh ững thu ận l ợi và khó kh ăn gì đối v ới phát tri ển kinh t ế của Hà T ĩnh? Hi ện tr ạng khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên ở tỉnh Hà T ĩnh nh ư th ế nào? 13
14. 1. Tài nguyên thiên nhiên i v i phát tri n kinh t a. Thu n l i Hà T ĩnh là t ỉnh có đị a hình đa d ạng gồm vùng núi, trung du, đồng b ằng và bi ển, trong đó đồ i núi chi ếm g ần 80% di ện tích t ự nhiên. Địa hình Hà T ĩnh hẹp và d ốc, nghiêng d ần t ừ Tây sang Đông. Phía Tây là vùng núi, k ế ti ếp là mi ền đồ i bát úp r ồi đế n d ải đồ ng b ằng nh ỏ h ẹp và cu ối cùng là các bãi cát ven bi ển. Tài nguyên đất ở Hà T ĩnh khá đa d ạng, cùng v ới khí h ậu nhi ệt đớ i ẩm gió mùa t ạo điều ki ện thu ận l ợi cho phát tri ển nông nghi ệp v ới c ơ c ấu cây tr ồng đa d ạng: cây ăn qu ả, cây công nghi ệp, cây l ươ ng th ực và các lo ại cây tr ồng khác. Hà T ĩnh có m ạng l ưới sông ngòi khá dày đặc. Toàn t ỉnh có trên 30 con sông l ớn nh ỏ v ới chi ều dài trên 400 km, tr ữ l ượng n ước t ừ 9 – 10 t ỉ m 3/n ăm. Các con sông này là ngu ồn cung c ấp n ước chính cho s ản xu ất nông nghi ệp và ph ục v ụ nhu c ầu sinh ho ạt. H ệ th ống các sông đổ ra bi ển t ạo thành các vùng nước l ợ r ộng kho ảng 6 000 ha, thích h ợp nuôi tr ồng thu ỷ h ải s ản nh ư tôm, cua, cá, nhuy ễn th ể và nuôi tr ồng rong bi ển. Di ện tích r ừng c ủa Hà T ĩnh 333 040 ha, trong đó r ừng t ự nhiên là 217 777 ha, r ừng tr ồng là 115 264 ha. Động th ực v ật ở Hà T ĩnh r ất đa d ạng, phong phú v ới 2 993 loài th ực v ật và 1 095 loài động v ật có x ươ ng trong đó có nhi ều loài quý, hi ếm được ưu tiên b ảo v ệ nh ư: Lim, Táu, Sao la, Mang lớn, Voi, V ượn má tr ắng, Tr ĩ sao, Gà lôi, đặc bi ệt có nhi ều loài quý hi ếm có tên trong Sách đỏ Vi ệt Nam. Hà T ĩnh có V ườn Qu ốc gia V ũ Quang và Khu bảo t ồn thiên nhiên K ẻ Gỗ là địa bàn sinh s ống c ủa hàng ngàn loài động, th ực v ật. Năm 2019, V ườn Qu ốc gia V ũ Quang đã được công nh ận danh hi ệu Vườn di s ản ASEAN. Hà T ĩnh có nhi ều lo ại khoáng s ản, ch ủ y ếu là các khoáng s ản làm v ật li ệu xây d ựng thông th ường. Ngoài ra, còn có các lo ại khoáng s ản đáng chú ý nh ư qu ặng s ắt ở Th ạch Khê (tr ữ l ượng kho ảng 544 tri ệu t ấn), n ước khoáng Nậm Ch ốt (N ước S ốt) ở S ơn Kim, huy ện H ươ ng S ơn (nhi ệt độ t ừ 70 – 80 oC, ch ứa nhi ều khoáng ch ất) và nhi ều lo ại khoáng s ản được dùng làm nguyên li ệu cho nhi ều ngành công nghi ệp và xây d ựng. 14
15. b. Khó kh n Địa hình c ủa Hà T ĩnh phân hoá ph ức t ạp. Ở khu v ực mi ền núi phía Tây, địa hình b ị chia c ắt m ạnh, đất d ốc, gây khó kh ăn cho giao thông v ận tải và s ản xu ất nông nghi ệp. Th ời ti ết Hà T ĩnh kh ắc nghi ệt, là n ơi h ứng ch ịu nhi ều thiên tai nh ư bão, lũ quét, ng ập úng, h ạn hán, gió ph ơn (gió Lào), Khí h ậu nhi ệt đới ẩm gió mùa là điều ki ện để dịch b ệnh có c ơ h ội phát tán r ộng. N ắng nóng kéo dài cũng làm t ăng hi ện t ượng h ạn hán và xâm nh ập m ặn, ảnh h ưởng đến s ản xu ất nông nghi ệp. Hình 2.2, 2.3. Hạn hán trên ru ộng lúa ở Hà T ĩnh Hà T ĩnh có nhi ều lo ại khoáng s ản v ới tr ữ l ượng nh ỏ l ẻ và phân tán. Mỏ qu ặng s ắt có tr ữ l ượng l ớn nh ất, nh ưng n ằm sâu d ưới th ềm l ục đị a gây khó kh ăn cho vi ệc khai thác. Tài nguyên sinh v ật c ủa t ỉnh đa d ạng và phong phú. Tuy nhiên th ế m ạnh về tài nguyên sinh v ật c ủa t ỉnh ch ưa được phát huy. Bên c ạnh đó, tài nguyên rừng ở Hà T ĩnh đang b ị suy gi ảm ch ủ y ếu do: cháy r ừng, chuy ển đổ i mục đích sử d ụng r ừng, phá r ừng, khai thác r ừng trái phép, ? Dựa vào thông tin và ki ến th ức đã h ọc, em hãy: 1. Nêu đặc điểm chính c ủa tài nguyên thiên nhiên ở Hà T ĩnh. 2. Trình bày nh ững thu ận l ợi và khó kh ăn của tài nguyên thiên nhiên đối v ới phát tri ển kinh t ế ở Hà T ĩnh? 2. Khai thác và s d ng m t s tài nguyên thiên nhiên Hà T nh a. Khai thác tài nguyên t Với di ện tích đất feralit lớn và điều ki ện khí h ậu nhi ệt đới ẩm gió mùa, sản xu ất nông nghi ệp ở Hà Tĩnh thu ận l ợi cho phát tri ển nhi ều loài cây tr ồng, vật nuôi có giá tr ị. 15
16. Tổng di ện tích đấ t t ự nhiên c ủa t ỉnh Hà T ĩnh n ăm 2020 là 599 445 ha, trong đó đất s ản xu ất nông nghi ệp là 138 771 ha, chi ếm 23,15% di ện tích đấ t tự nhiên c ủa toàn t ỉnh. Di ện tích đấ t tr ồng cây hàng n ăm là 93 266 ha, đất tr ồng cây lâu n ăm là 45 505 ha. Ngành tr ồng tr ọt v ới các cây tr ồng chính là lúa, l ạc và cây ăn qu ả. Diện tích tr ồng lúa chi ếm 49,5% di ện tích đấ t s ản xu ất nông nghi ệp, chi ếm 73,6% di ện tích đấ t tr ồng cây h ằng n ăm và có xu h ướng ngày càng gi ảm. Mặc dù di ện tích tr ồng lúa gi ảm trong nh ững n ăm qua, nh ưng n ăng su ất lúa và s ản l ượng lúa v ẫn t ăng lên do ng ười dân đã chú tr ọng đầu t ư ứng d ụng ti ến b ộ khoa h ọc công ngh ệ, đổi m ới gi ống và k ĩ thu ật canh tác, nâng cao năng su ất và ch ất l ượng s ản ph ẩm đối v ới các lo ại cây tr ồng ch ủ yếu c ủa t ỉnh. Nh ững địa ph ươ ng có di ện tích và s ản l ượng lúa cao nh ất trong t ỉnh là huy ện Cẩm Xuyên, Can L ộc, Đức Th ọ, Bng 2.1. Hi n tr ng s d ng t Hà T nh n m 2020 Nm 2020 Ch tiêu lo i t S l ưng C c u (%) (nghìn ha) Tng di n tích t nhiên 599,4 100,0 I. t nông nghi p 498,9 83,4 1. Đất s ản xu ất nông nghi ệp 138,8 23,3 – Đất tr ồng cây hàng n ăm 93,3 15,6 + Đất tr ồng lúa 68,7 11,5 + Đất tr ồng cây hàng n ăm khác 24,6 4,1 – Đất tr ồng cây lâu n ăm 45,5 7,7 2. Đất lâm nghi ệp 352,2 58,8 3. Đất nuôi tr ồng thu ỷ s ản 5,5 0,9 4. Đất làm mu ối và nông nghi ệp khác 2,4 0,4 II. t phi nông nghi p 88,0 14,5 III. t ch ưa s d ng 12,5 2,1 (Ngu ồn: Niên giám th ống kê t ỉnh Hà T ĩnh n ăm 2020) 16
17. Trong những n ăm qua, nhi ều địa ph ươ ng ở Hà T ĩnh đã khuy ến khích nông dân chuy ển đổi di ện tích tr ồng lúa kém hi ệu qu ả sang tr ồng cây ăn qu ả, cây công nghi ệp và hoa màu; đư a nh ững gi ống cây tr ồng có giá tr ị kinh t ế cao thay th ế nh ững lo ại cây tr ồng n ăng su ất, ch ất l ượng th ấp. Trên th ực t ế nhi ều lo ại hoa màu cho n ăng su ất cao nh ư ngô, đậu, l ạc, góp ph ần t ăng hi ệu qu ả kinh t ế, nâng cao thu nh ập cho ng ười dân, góp ph ần c ải t ạo, b ảo v ệ đất, nh ất là nh ững vùng đất x ấu, b ạc màu. Phát tri ển các cây tr ồng có giá tr ị thành vùng sản xu ất quy mô lớn, mang lại hi ệu qu ả cao nh ư cam, bưởi, chè, tr ồng rau, cây th ực ph ẩm trên đất cát với công ngh ệ cao. Hình 2.4. Tr ồng d ưa l ưới trên đất hoang Hình 2.5. Tr ồng cam ở huy ện hoá ở xã Th ạch Trung, Hươ ng Khê thành ph ố Hà T ĩnh Hình 2.6. Tr ồng b ưởi ở huy ện Hình 2.7. Tr ồng chè ở th ị tr ấn Hươ ng Khê Tây S ơn, huy ện H ươ ng S ơn 17
18. ? Dựa vào bảng s ố li ệu và thông tin, em hãy: 1. Nh ận xét hi ện tr ạng s ử dụng đất nông nghi ệp ở Hà T ĩnh. 2. Tài nguyên đất ở Hà T ĩnh đã được khai thác nh ư th ế nào? b. Khai thác tài nguyên n ưc Hình 2.8. C ửa K ỳ Ninh Hình 2.9. C ửa Sót Hà T ĩnh có ngu ồn n ước phong phú nh ờ hệ th ống sông su ối h ồ đập khá dày đặc. Toàn tỉnh có 348 h ồ ch ứa có t ổng dung tích ch ứa trên 1,55 t ỉ m3, 494 tr ạm b ơm và 86 đập dâng, trong đó h ồ ch ứa n ước Ngàn Tr ươ i (huy ện V ũ Quang) có dung tích là 775 tri ệu m 3, là h ồ lớn nh ất c ủa Hà T ĩnh và là 1 trong 3 hồ ch ứa n ước l ớn nh ất Vi ệt Nam. Ngu ồn tài nguyên n ước d ồi dào đang được khai thác ph ục v ụ cho ho ạt động s ản xu ất nông nghi ệp. EM CÓ BI T? Hồ Kẻ Gỗ là h ồ nhân t ạo l ớn th ứ hai của Hà Tĩnh. H ồ được xây d ựng t ừ năm 1976 và hoàn thành vào n ăm 1980. Hồ có chi ều dài 30 km v ới 1 đập chính và 3 đập ph ụ, dung tích 345 tri ệu m 3. Ch ức năng chính c ủa h ồ là cung cấp n ước cho s ản xu ất nông nghi ệp, điều ti ết l ũ. Hồ là m ột ph ần c ủa khu b ảo t ồn thiên nhiên có đa d ạng sinh h ọc cao. Với phong c ảnh đẹp, h ồ Kẻ Gỗ còn là điểm du lịch n ổi tiếng ở Hà T ĩnh. Hình 2.10. Đập chính ở hồ Kẻ Gỗ, xã Cẩm M ỹ, huy ện C ẩm Xuyên 18
19. Các con sông ở Hà T ĩnh v ới đặc điểm ng ắn và d ốc, có nhi ều l ợi th ế để xây d ựng các nhà máy thu ỷ điện. Nhi ều nhà máy thu ỷ điện v ới công su ất trung bình và nh ỏ đã được xây d ựng ở các huy ện mi ền núi như thu ỷ điện Hươ ng S ơn, thu ỷ điện Ngàn Tr ươ i, Hà T ĩnh có 9 tuy ến sông v ới t ổng chi ều dài 437 km. H ầu h ết các sông nh ỏ, nên ti ềm n ăng phát tri ển giao thông thu ỷ không nhi ều. Tổng chi ều dài khai thác cho giao thông thu ỷ trên địa bàn tỉnh g ần 250km, trên các sông: Sông La, Sông Nghèn, Sông Rào Cái, Sông Ngàn Sâu, Sông Ngàn Ph ố, Bên c ạnh đó, v ới l ợi th ế về ao, h ồ, ngh ề nuôi tr ồng thu ỷ sản ở Hà Tĩnh phát tri ển. Hi ện nay, di ện tích nuôi tr ồng thu ỷ sản ở Hà Tĩnh có 7 500 ha v ới nhi ều mô hình nuôi cá cho hi ệu qu ả kinh t ế cao. ? Dựa vào thông tin và ki ến th ức đã h ọc, em hãy: 1. K ể tên các ngành/ngh ề sử dụng tài nguyên n ước ở Hà Tĩnh. 2. Nêu m ột s ố ph ươ ng th ức khai thác tài nguyên n ước ở Hà Tĩnh. c. Khai thác tài nguyên khoáng s n Khoáng s ản Hà T ĩnh khá đa d ạng, có ở hầu kh ắp các huy ện trong t ỉnh, từ vùng ven bi ển đến vùng trung du mi ền núi, g ồm có: S ắt, titan, than đá, các lo ại v ật li ệu xây d ựng, trong đó m ỏ sắt Th ạch Khê (huy ện Th ạch Hà) qua th ăm dò, kh ảo sát có tr ữ lượng kho ảng 544 tri ệu t ấn (l ớn nh ất Đông Nam Á). ? Dựa vào thông tin và ki ến th ức đã h ọc, em hãy: 1. Kể tên các ngành s ử dụng tài nguyên khoáng s ản ở Hà Tĩnh. 2. Mô t ả ho ạt động khai thác khoáng s ản ở Hà Tĩnh. 3. Suy thoái tài nguyên thiên nhiên Vi ệc khai thác ngu ồn tài nguyên khoáng s ản một m ặt cung cấp ngu ồn nguyên li ệu cho ngành công nghi ệp và xây d ựng, góp ph ần phát tri ển kinh t ế – xã h ội nh ưng m ặt khác quá trình khai thác, ch ế bi ến gây ô nhi ễm môi tr ường và làm c ạn ki ệt ngu ồn tài nguyên không tái t ạo. Tình tr ạng khai thác khoáng s ản trái phép nh ư đất, cát làm v ật li ệu xây d ựng v ẫn đang di ễn ra ở một s ố nơi trên địa bàn t ỉnh. Vi ệc khai thác cát trái phép và tác động c ủa t ự nhiên đã làm cho đất canh tác ở 2 bên b ờ sông b ị xói l ở. 19
20. Hình 2.11. Ô nhi ễm môi tr ường Hình 2.12. Khai thác, ch ế bi ến đá nước gây ô nhi ễm môi tr ường Một s ố sông, h ồ trên địa bàn t ỉnh có d ấu hi ệu ô nhi ễm do ho ạt động x ả ch ất th ải sinh ho ạt và ch ất th ải t ừ ho ạt động s ản xu ất ch ưa qua x ử lí ho ặc x ử lí ch ưa đạt quy chu ẩn vào ngu ồn n ước. ? Dựa vào thông tin và ki ến th ức đã h ọc, em hãy: 1. Trình bày m ột s ố bi ểu hi ện c ủa suy thoái tài nguyên thiên nhiên ở Hà Tĩnh. 2. Nêu h ậu qu ả của suy thoái tài nguyên thiên nhiên. 3. Đề xu ất m ột s ố bi ện pháp s ử dụng h ợp lí và b ảo v ệ tài nguyên thiên nhiên ở Hà Tĩnh. 1. Mô t ả một trong nh ững ph ươ ng th ức khai thác tài nguyên thiên nhiên ở địa ph ươ ng. 2. D ựa vào b ảng 1, em hãy nh ận xét v ề cơ c ấu s ử dụng đất nông nghi ệp n ăm 2020 c ủa Hà T ĩnh. 1. Tìm hi ểu ph ươ ng th ức khai thác tài nguyên đất ho ặc n ước ở địa ph ươ ng em. 2. Tìm hi ểu nh ững gi ải pháp b ảo v ệ tài nguyên thiên nhiên mà địa ph ươ ng em đã và đang th ực hi ện. 20