SKKN Rèn kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội về một tư tưởng, đạo lí cho học sinh Lớp 9

Nội dung tài liệu: SKKN Rèn kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội về một tư tưởng, đạo lí cho học sinh Lớp 9

1. MỤC LỤC STT NỘI DUNG TRANG A PHẦN MỞ ĐẦU 2 1 Lí do chọn đề tài: 2 2 Mục đích nghiên cứu: 2 3 Đối tượng nghiên cứu 2 4 Phương pháp nghiên cứu 2 5 Những điểm mới của SKKN 2 B NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3 1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm: 3 2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến 3 kinh nghiệm: 3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề 3 3.1 Giáo viên làm công tác định hướng cho HS 3 3.2 Củng cố và khắc sâu kiến thức lý thuyết về kiểu 4 bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí. 3.3 Hướng dẫn cách làm bài văn nghị luận xã hội về 4 vấn đề tư tưởng đạo lí 3.4 Hướng dẫn học sinh cách tìm dẫn chứng 8 3.5 Giáo viên có những bài văn mẫu cho HS tham 11 khảo Hiệu quả áp dụng sáng kiến kinh nghiệm: 3.6 Kiểm nghiệm 13 C KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 14 1
2. A. PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài: Nghị luận là một trong những kiểu bài làm văn quan trọng ở bậc THPT trong đó có bậc THCS. Đây là kiểu văn bản trọng tâm xuyên suốt chương trình làm văn ở cả bậc THCS và THPT. Vì vậy trong những năm gần đây kiểu văn nghị luận xã hội đã được chú trọng trong các trường trung học bởi bài văn nghị luận đã trở thành tiêu chí đánh giá đối với học sinh không chỉ trong những bài kiểm tra, thi học sinh giỏi, thi vào THPT và ngay cả thi quốc gia. Sự chuyển biến này là cơ hội và cũng là thách thức đối với học sinh. Một thời gian khá dài làm văn trong nhà trường chỉ tập trung vào nghị luận văn học khiến học sinh cảm thấy văn chương xa rời nhà trường. Chú trọng đến việc rèn luyện làm bài văn nghị luận xã hội nhằm giúp HS không chỉ hoàn thiện kĩ năng trình bày quan điểm của mình mà còn cung cấp tri thức vô cùng phong phú về những vấn đề xã hội. Thế nhưng thách thức đặt ra đối với giáo viên và học sinh cũng không phải là nhỏ. Học sinh quá quen với tư duy văn học nên kiến thức về xã hội còn hạn chế, tài liệu tham khảo về nghị luận xã hội không nhiều, kĩ năng làm bài chưa thuần thục. Tất cả những điều đó đã gây nên khó khăn nhất định cho học sinh. Trong những năm qua bản thân tôi luôn được phân công giảng dạy môn Ngữ văn 8 và 9. Trong quá trình dạy về mảng nghị luận xã hội tôi cũng băn khoăn trăn trở rất nhiều là làm sao rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm bài văn nghị luận nói chung và bài văn nghị luận xã hội nói riêng. Xuất phát từ tầm quan trọng và thực trạng của việc làm bài nghị luận xã hội ở trường THCS hiện nay. Để tạo tiền đề cho việc học và làm văn của các em ở bậc tiếp theo tôi đã quyết định chọn nghiên cứu sáng kiến “Rèn kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội về một tư tưởng, đạo lí cho học sinh lớp 9” nhằm trao đổi với đồng nghiệp một vài kinh nghiệm qua đó giúp học sinh lớp 9 nắm vững hơn phương pháp làm kiểu bài này để nâng cao chất lượng bài thi cho các em. 2. Mục đích nghiên cứu: - Giáo viên giúp HS biết cách làm bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí. Biết được những kĩ năng cơ bản của kiểu bài này để viết đúng dạng đề tránh nhầm lẫn với kiểu bài nghị luận về sự việc, hiện tượng đời sống. - Góp một phần tiếng nói của mình, cùng với bạn bè đồng nghiệp đưa ra những phương pháp dạy hiệu quả để nâng cao chất lượng làm bài của HS đối với môn Ngữ văn nói chung. 3. Đối tượng nghiên cứu: Với đề tài này tôi chỉ đề cập đến đối tượng học sinh lớp 9 trường THCS . 4. Phương pháp nghiên cứu: - Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Đọc và tìm hiểu các tài liệu về cách làm bài văn nghị luận xã hội. - Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: +Khảo sát trực tiếp bài làm của học sinh khối 9 trường THCS +Lấy ý kiến của giáo viên và học sinh về kiểu bài này. 5. Những điểm mới của SKKN: Sáng kiến làm lần đầu. B. NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN 2
3. 1. Cơ sở lí luận: Như chúng ta đã biết trong cấu trúc đề thi học kì, học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh, thi vào THPT hoặc đề thi quốc gia môn Ngữ văn trong những năm gần đây đều có câu nghị luận xã hội. Điểm của câu nghị luận xã hội chiếm gần 1/3 tổng số điểm toàn bài. Nhưng thực tế chấm bài cho thấy nhiều học sinh mới chỉ dừng lại ở việc làm rõ vấn đề nghị luận chứ chưa thực sự có kĩ năng trong việc làm dạng bài này. Đặc biệt trong văn nghị luận xã hội ở cấp THCS lại có 2 dạng cơ bản là nghị luận về một sự việc hiện tượng đời sống và nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí. Trong 2 dạng bài đó thì các em khi làm dạng bài nghị luận về tư tưởng, đạo lí còn lúng túng hơn nhiều so với nghị luận về sự việc hiện tượng đời sống. Đứng trước thực trạng ấy tôi nhận thấy để học sinh có kĩ năng làm kiểu bài này là một việc làm rất cần thiết . 2. Thực trạng của vấn đề - Thực trạng chung: Sau nhiều năm đứng lớp và tiêp cận với nhiều thế hệ học sinh thì thực trạng làm bài của nhiều học sinh còn rất non yếu cả về kiến thức lẫn kĩ năng. Nhiều em còn sai kiến thức cơ bản suy diễn, cảm tính, suy luận chủ quan hoặc tái hiện quá máy móc, dập khuôn trong tài liệu, thậm chí có chỗ còn “râu ông nọ cắm cằm bà kia”. - Về phía giáo viên: Trong những năm gần đây hầu hết các giáo viên đã nhận thức đầy đủ được tầm quan trọng của kiểu bài nghị luận xã hội nói chung và kiểu bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng nói riêng trong quá trình học và thi. Thế nhưng vẫn còn một bộ phận giáo viên cho rằng đây là một kiểu bài khó với học sinh THCS nên chưa dành nhiều thời gian cho kiểu bài này dẫn đến việc hướng dẫn học sinh còn chưa sâu cả về kiến thức lẫn kĩ năng làm bài. - Về phía học sinh: Theo quan niệm thông thường cứ nói đến văn nghị luận là các em ngại vì cho rằng nó khô khan, khó viết. Mặt khác đối với bài nghị luận xã hội ngắn có hạn chế về dung lượng khoảng 30 dòng hoặc một trang giấy thi thì nhiều học sinh vẫn chưa căn được. Có học sinh phóng bút viết thật dài, tốn nhiều thời gian lại có học sinh không biết viết gì và viết như thế nào. Vì vậy chất lượng bài viết chưa cao . Theo kết quả khảo sát học sinh khi chưa áp dụng đề tài này vào thực tế giảng dạy như sau: Lớp Sĩ số HS không biết làm HS biết cách làm HS làm bài tốt bài bài ở mức độ TB SL % SL % SL % 9A 22 15 68.2 6 27.3 1 4.5 9B 20 8 40 10 50 2 10 3. Giải pháp và biện pháp thực hiện 3.1. Giáo viên làm công tác định hướng cho HS - Để nâng cao chất lượng bài viết thuộc văn nghị luận xã hội nói chung và văn nghị luận về vấn đề tư tưởng đạo lí nói riêng thì trước hết giáo viên phải dập tắt trong các em quan niệm: văn nghị luận là loại văn khô khan chưa lay động được 3
4. tình cảm ở người đọc mà phải làm cho HS nhận thấy rõ vai trò của văn nghị luận xã hội trong đời sống thực tế sẽ giúp người nghe, người đọc nhìn nhận một vấn đề thấu đáo hơn, sâu sắc hơn rồi từ đó thúc đẩy người nghe, người đọc hành động đúng theo vấn đề. Phải làm cho người khác phải “tâm phục khẩu phục” chứ không phải là áp đặt. - Giáo viên phải cung cấp cho HS kĩ năng làm bài và những kiến thức cơ bản để phục vụ bài viết của mình. - Động viên khích lệ học sinh yêu thích kiểu bài này. 3.2. Củng cố và khắc sâu kiến thức lý thuyết về kiểu bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí. * Khái niệm: Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí là bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc sống của con người. * Yêu cầu cần đạt: Thực chất của bài nghị luận về một tư tưởng đạo lí là đề xuất được ý kiến của người viết để bàn luận về tư tưởng, đạo lí được nêu ra trong đề bài nhằm làm sáng tỏ tư tưởng đạo lí đó và vận dụng chúng vào cuộc sống hiện nay. Cụ thể là: a. Về nội dung: - Giới thiệu giải thích tư tưởng đạo lí cần bàn luận. - Phân tích các mặt đúng, bác bỏ những biểu hiện sai lệch có liên quan đến vân đề bàn luận. - Bàn luận mở rộng ý nghĩa của vấn đề, rút ra bài học nhận thức và hành động về tư tưởng đạo lí. b. Về cách viết: - Chọn thao tác lập luận phù hợp: ở đây là bàn luận (thao tác lập luận bình luận) - Bố cục rõ ràng, lập luận chặt chẽ trong từng phần và toàn bài, - Lời văn phải chuẩn mực, rõ ràng, trong sáng nhưng không đơn điệu mà phải linh hoạt thay đổi phù hợp với nôi dung bàn luận, nhiều khi phải đanh thép hùng hồn hoặc tha thiết, tâm huyết. c. Về tư liệu sử dụng: - Chủ yếu sử dụng lí lẽ và dẫn chứng trong cuộc sống xã hội. - Có thể sử dụng dẫn chứng trong văn học khi cần thiết và có chừng mực. 3.3 Hướng dẫn cách làm bài văn nghị luận xã hội về vấn đề tư tưởng đạo lí a. Đề bài và kĩ năng phân tích đề *Đề bài: +Dạng đề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách trực tiếp: +Dạng đề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách gián tiếp. * Phân tích đề: Là chỉ ra những yêu cầu về nôi dung, thao tác lập luận và phạm vi dẫn chứng của đề. Đây là bước đặc biệt quan trọng trong khi làm bài văn nghị luận xã hội. - Các bước phân tích đề: +Đọc kĩ đề bài, gạch chân các từ ngữ then chốt (những từ ngữ chứa đựng ý nghĩa của đề) 4
5. Câu nói đã đưa ra quan điểm giáo dục của cha mẹ với con cái hết sức thuyết phục : vai trò của cha mẹ không chỉ nằm ở việc dạy dỗ con mà quan trọng hơn là làm sao để con cái biết sống chủ động, tích cực, không dựa dẫm. Đây chính là vấn đề nghị luận. b. GV cung cấp cho HS các thao tác lập luận cơ bản - Thao tác lập luận giải thích: Để làm rõ ý nghĩa vấn đề, các nghĩa tường minh, hàm ẩn (nếu có). - Thao tác lập luận phân tích: Để chia tách vấn đề thành nhiều khía cạnh, nhiều mặt, chỉ ra các biểu hiện cụ thể của vấn đề. - Thao tác lập luận chứng minh: Để làm sáng tỏ vấn đề. Các dẫn chứng phải lấy từ thực tế, có thể lấy trong văn chương nhưng không cần nhiều để tránh lạc sang nghị luận văn học. - Thao tác lập luận so sánh, bình luận, bác bỏ: Để đối chiếu với các vấn đề khác cùng hướng hoặc ngược hướng, phủ định cách hiểu sai lệch, bàn bạc tìm ra phương hướng. c. Kĩ năng xác định luận điểm, triển khai luận cứ - HS dựa vào dàn ý chung của kiểu bài nghị luận vê tư tưởng đạo lí để xác định các luận điểm cho bài viết. Thông thường bài văn nghị luận về tư tưởng đạo lí có những luận điểm chính sau : - Về luận cứ và lập luận Luận cứ phải xác thực, tin cậy và chủ yếu được rút ra từ chính cuộc sống xã hội. +Lí lẽ là sự kết hợp giữa chân lí với những khái quát từ thực tiễn đời sống xã hội. +Dẫn chứng : Là những sự việc, hiện tượng, con người..có thật trong cuộc sống đã xảy ra được nhiều người biết đến (tiêu biểu) với những số liệu cụ thể, chính xác (xác thực) - Lập luận phải chặt chẽ và giàu tính thuyết phục +Phải khoa học, phù hợp với logic cuộc sống và xã hội. +Phải có tính hệ thống trong một mạch nghị luận thống nhất của toàn bài. +Phải chú ý đến tính hai mặt của cuộc sống xã hội : đúng- sai, phải – trái, lợi – hại, tốt- xấu...hoặc đặt ra vấn đề xã hội trong đó có nhiều tương quan để xem xét không nên chỉ phân tích đơn giản một chiều hoặc chỉ chý ý đến lí luận mà quên thực tiễn đời sống. Để triển khai bài văn nghị luận xã hội về tư tưởng, đạo lí cần xác định đúng nội dung tư tưởng đạo lí đặt ra trong đề bài, căn cứ vào nội dung đó mà giải thích, phân tích, bình luận để làm sáng tỏ vấn đê và rút ra bài học. d. Kĩ năng lập dàn ý : Có các bước triển khai như sau : - Mở bài : giới thiệu tư tưởng đạo lí cần bàn luận, trích dẫn (nếu đề bài đưa ra ý kiến) - Thân bài : * Bước 1: Giải thích tư tưởng đạo lí - Đầu tiên giải thích các từ trọng tâm sau đó giải thích cả câu nói. Giải thích các từ ngữ, thuật ngữ, khái niệm, nghĩa đen, nghĩa bóng (nếu có). VD : Với quan niệm về ý nghĩa của việc đọc sách : ‘Đọc sách là biến đi khỏi thế giới. Đọc là tìm lại thế giới. Đọc là còn lại một mình với cả thế giới » 5
6. Với đề bài trên có rất nhiều mệnh đề cần giải thích. Nếu không giải thích tường tận những mệnh đề đó sẽ không xác định được ý nghĩa, phạm vi ý nghĩa trong quan điểm về ý nghĩa của việc đọc sách. * Bước 2: Bàn luận - Phân tích và chứng minh các mặt đúng của tư tưởng, đạo lí (thường trả lời câu hỏi tại sao nói như thế?). Dùng dẫn chứng cuộc sống xã hội để chứng minh. Từ đó chỉ ra tầm quan trọng, tác dụng của tư tưởng đạo lí đối với đời sống xã hội. - Bác bỏ (phê phán) nhứng biểu hiện sai lệch có liên quan đến vấn đề: bác bỏ những biểu hiện sai lệch có liên quan đến tư tưởng, đạo lí vì có những tư tưởng, đạo lí đúng trong thời đại này nhưng còn hạn chế trong thời đại khác, đúng trong hoàn cảnh này nhưng chưa thích hợp trong hoàn cảnh khác. - Lấy dẫn chứng minh họa. VD : Với vấn đề nhận thức đặt ra trong câu thơ của Tố Hữu « Ôi ! sống đẹp là sống thế nào hỡi bạn » thì sau khi giải thích sống đẹp là lối sống tích cực lối sống cao cả mà con người luôn hướng tới. Chúng ta có thể dẫn HS đặt ra những câu hỏi sau : Sống đẹp là sống có lí tưởng như thế nào ? Sống đẹp là sống có những phẩm chất gì ? Sống đẹp là sống có mối quan hệ như thế nào với mọi người ? Với những câu hỏi đó HS thấy rõ những khía cạnh sau : Sống đẹp là sống tích cự xuát phát từ lòng nhân ái, bao dung, vị tha và biết tha thứ, biết hướng thiện. Sống đẹp là sống có lí tưởng, hoài bão, ước mơ bằng nghị lực bằng ý chí kiên định phấn đấu đạt ước mơ. Sống đẹp là sống trung thực, trong sáng, giản dị dám đương đầu với khó khăn thử thách, không sợ thất bại, không sợ đấu tranh. * Bước 3: Mở rộng - Mở rộng bằng cách giải thích và chứng minh. - Mở rộng bằng cách đào sâu thêm vấn đề. - Mở rộng bằng cách lật ngược vấn đề. Người tham gia nghị luận đưa ra mặt trái của vấn đề, phủ nhận nó và công nhận cái đúng. Ngược lại nếu vấn đề bình luận là sai hãy lật ngược bằng cách đưa ra vấn đề đúng, bảo vệ cái đúng cũng có nghĩa là khẳng định cái sai. -Trong các bước mở rộng tùy vào từng trường hợp và khả năng của mình mà áp dụng cho tốt không nên cứng nhắc. * Bước 4: Nêu ý nghĩa, rút ra bài học nhận thức và hành động Đây là vấn đề cơ bản của một bài văn nghị luận bởi mục đích của việc nghị luận là rút ra những kết luận đúng để thuyết phục người đọc áp dụng vào thực tiễn cuộc sống. - Kết bài : Khẳng định lại vấn đề 3.4. Hướng dẫn học sinh cách tìm dẫn chứng Để bài văn nghị luận có sức thuyết phục thì người viết phải có những dẫn chứng tiêu biểu, cụ thể về người thật, việc thật. Đây cũng là công việc khó khăn nhất đối với học sinh. Để giúp các em biết cách tìm dẫn chứng một cách tốt nhất GV phải chịu khó sưu tầm dẫn chứng cơ bản để cung cấp cho HS, hướng dẫn các em vận dụng vào bài viết của mình sao cho phù hợp. 6
7. - Trong quá trình đọc sách báo, nghe tin tức trên các phương tiện thông tin đại chúng cần có thói quen ghi lại những nhân vật tiêu biểu, những sự kiện, những con số chính xác về một khía cạnh nào đó. - Sau một thời gian tích lũy cần chọn lọc, ghi nhớ và rút ra bài học ý nghĩa nhất cho một số dẫn chứng tiêu biểu. - Hướng dẫn học sinh biết cách vận dụng dẫn chứng một cách khéo léo. Một dẫn chứng có thể cho nhiều đề khác nhau (ví dụ lấy dẫn chứng về Bác Hồ hay BillGates vừa có thể dùng cho đề bài về tinh thần tự học, về tài năng của con người hoặc ý chí vươn lên trong cuộc sống, niềm đam mê, sự thành công, lòng nhân ái). - Sau đây là một số dẫn chứng tiêu biểu có thể dùng làm dẫn chứng cho bài nghị luận xã hội. *Dùng nhân vật trong thực tế đời sống để làm dẫn chứng. Dẫn chứng về nghị lực sống : - Nick Vujicic : Diễn giả nổi tiếng sinh ra thiếu hai tay, hai chân nhưng anh đã vượt qua trở ngại bệnh tật, tốt nghiệp đại học tài chính năm 21 tuổi, trở thành nhà diễn thuyết nổi tiếng và truyền cảm hứng tới 3 triệu người trên thế giới. Anh nổi tiếng với phương châm « Cuộc sống không giới hạn » - Lê Thanh Thúy : Cô gái lạc quan yêu đời với nụ cười hoa hướng dương, đối mặt với căn bệnh ung thư và cái chết vẫn mạnh mẽ, sống có ích. Cô đã lập nên quĩ « ước mơ của Thúy » để giúp đỡ các bệnh nhân ung thư khác. Tuy Thúy đã mất đi nhưng ước nguyện cao đẹp của chị vẫn mãi còn với cuộc đời, hàng ngày hội « hoa hướng dương » vẫn viết tiếp ước mơ của Thúy, vẫn được tổ chức thu hút sự tham gia đông đảo của mọi người đặc biệt là giới trẻ. -Bác Hồ : Một lãnh tụ vĩ đại, một nhà cách mạng lỗi lạc đồng thời là một nhà văn, nhà thơ. Để có được điều đó Người phải tự học, ý chí vươn lên trong cuộc sống quan trọng hơn Bác là người biết hy sinh mình cho tổ quốc nhân dân. Khó khăn không làm cho ý chí lung lay mà ngược lại còn giúp cho con người có nghị lực hơn. - Niu-Tơn : là nhà khoa học, vật lí, cơ học, thiên văn học vĩ đại người Anh. Sinh ra thiếu tháng, là một đứa trẻ yếu ớt Niu-tơn thường phải tránh những trò chơi hiếu động của bạn bè. Do đó ông phải tự tạo ra những tro chơi cho mình và trở thành người rất tài năng. ->Những thiếu thốn của bản thân không thắng nổi sức mạnh của nghị lực. Sự dũng cảm : - Nguyễn Văn Nam : Học sinh lớp 12T7 THPT Đô Lương 1- Nghệ An. Khi đi ngang qua sông Lam thấy nhóm học sinh chới với giữa dòng nước, nam sinh không hề đắn đo mà nhanh chóng lao xuống cứu người. Sau khi đã đưa được bốn em học sinh vào bờ Nam thấy vẫn còn một em đang dần bị ngạt nước, cậu đã dùng hết sức lực giúp em nhỏ được vào bờ nhưng tiếc thay chàng trai trẻ đã kiệt sức rồi dần bị nước cuốn trôi. -Malala Yousafzai : Được biết đến với hoạt động nữ quyền của mình đặc biệt tại thung lũng Swat nơi Taliban đã từng cấm nữ giới đi học. Bất chấp sự uy hiếp của tổ chức khủng bố, Malala vẫn mạnh mẽ đấu tranh đòi quyền đi học cho các em gái nơi cô sinh sống. Malala trở thành người trẻ tuổi nhất nhận giải Nobel 7
8. hòa bình. Bài phát biểu của cô tại lễ trao giải rất ấn tượng : Bất kể con người ta mang màu da gì nói tiếng gì và theo tôn giáo gì chúng ta nên coi nhau là những con người và tôn trọng lẫn nhau, đấu tranh vì quyền của chúng ta, vì quyền của trẻ em, quyền của phụ và quyền của tất cả mọi người. Trung thực : - Chu Văn An : (1292-1370) là nhà Nho, nhà hiền triết nhà sư phạm mẫu mực cuối đời Trần. Nổi tiếng cương trực, không cầu danh lợi. Ra làm quan từ thời vua Trần Dụ Tông, thời này chính sự suy đồi, nịnh thần lũng đoạn. Ông dâng sớ in chém 7 nịnh thần (thất trảm sớ) nhưng không đươc chấp thuận. Ông treo án từ quan về quê dạy học, viết sách. Ông không vì làm quan to mà dựa dẫm, luôn thẳng thắn phê bình những trò thiếu lễ độ. ->Đây là tấm gương về lối sống trung thực, bất chấp khó khăn vẫn đấu tranh cho lẽ phải. Lòng nhân ái : - Lê Hữu Trác : Chữa bệnh cho cậu bé con nhà thuyền chài bị mắc bệnh đậu mùa rất nặng, người bốc lên mùi xú uế, mỗi khi khám bệnh phải bỏ quần áo trên bờ, nhét bông vào hai lỗ mũi cho đỡ bớt mùi khó chịu. Thế mà ông vẫn đi lại thăm khám, bốc thuốc chữa bệnh ròng rã hàng tháng trời. Đến khi cậu bé khỏi bệnh không những ông không nhận một đồng thù lao nào mà còn cho gia đình cậu bé gạo, củi, dầu, đèn... Tinh thần đoàn kết - Trong thảm họa sóng thần năm 2012, người dân Nhật vẫn bình tĩnh đứng xếp hàng nhận viện trợ, không có nạn hôi của xảy ra, các cửa hàng giảm giá bán để giúp đỡ đồng bào. Tinh thần đoàn kết cao độ, sự nhận thức sâu sắc, mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể đã giúp người Nhật đứng dậy từ thảm họa được cả thế giới khâm phục. Cho và nhận - Anh Trần Phước Hòa : Ở quận Bình Tân, thành phố Hồ Chí Minh là người đã xây dựng hệ thống quán cơm chay giá 5000 đồng để giúp đỡ người gặp hoàn cảnh khó khăn. « Việc quan sát bà con đến ăn ở quán, hỏi họ dăm ba câu đã trở thành thói quen của tôi. Tôi cảm thấy ấm lòng mình khi họ được no bụng ». - Từ nhiều năm nay màu áo xanh tình nguyện của các anh chị sinh viên trong các kì thi tuyển sinh đại học, cao đẳng dường như đã trở nên quen thuộc với mọi người. Nhắc đến áo xanh là nhắc đến sự quan tâm, chia sẻ và nhiệt huyết đến quên mình vì cộng đồng. Không ngại khó khăn, vất vả, dưới cái nắng oi ả của mùa hè, các chiến sĩ tiếp sức màu thi đã có mặt ở tất cả các điểm thi được phân công để giúp đỡ thí sinh và phụ huynh. Do được chuẩn bị chu đáo từ trước, các chiến sĩ tình nguyện khá thuận lợi khi tư vấn về những thắc mắc của thí sinh và phụ huynh về lộ trình các tuyến xe buýt. Đặc biệt có bạn còn sẵn sàng cho thí sinh và người nhà ở cùng với mình đồng thời tình nguyện đưa đón thí sinh trong những ngày thi. Lòng yêu nước : Báo Tuổi trẻ năm 2011 đã phát động phong trào « Góp đá xây Trường Sa » kêu gọi nhân dân cả nước cùng chung tay góp sức để xây dựng biển đảo quê hương. Đây là một chương trình ý nghĩa, thiết thực, khơi dậy lòng yêu nước 8
9. và tinh thần trách nhiệm trong mỗi cá nhân. Khoảng 800 học sinh khối 12 Trường THPT Lê Quí Đôn (Thành phố Biên Hòa- Đồng Nai) đã cùng nhau xếp hình bản đồ Việt Nam với đủ hai quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa. Trong buổi lễ chào cờ đặc biệt diễn ra sáng ngày 12/5/2014 trong khoảnh khắc thiêng liêng này, tất cả học sinh cùng đặt tay lên ngực trái và hát vang bài Quốc ca hào hùng. Hành động ý nghĩa của thầy trò trường Lê Quí Đôn nhằm góp tiếng nói phản đối hành động Trung Quốc hạ đặt giàn khoan trái phép vào vùng biển Việt Nam. Hình ảnh làm xúc động đông đảo người xem, góp tiếng nói về chủ quyền biển đảo quê hương, tình yêu nước và lòng tự hào dân tộc. * Chiến thắng bản thân - Thầy Nguyễn Ngọc Ký : Bị liệt cả hai bàn tay nhưng đã kiên trì luyện tập biến đôi bàn chân thành đôi bàn tay kì diệu viết những dòng chữ thật đẹp và trở thành nhà giáo, nhà thơ. -> Đây chính là người có nghị lực phi thường trong cuộc sống, những con người biết vươn lên số phận. * Tinh thần tự học - Bill Gates : Từ nhỏ đã say mê toán học, từng đậu vào trường Đại học Harvrard nhưng vì say mê máy tính ông đã nghỉ học và cùng một người bạn mở công ty Microsolt. Vượt qua nhiều khó khăn ông đã trở thành người giàu nhất hành tinh và hiện nay ông đã dành 95% tài sản của mình để làm từ thiện. ->Cuộc đời của ông là bài học cho sự thành công nhờ tự học và niềm say mê công việc. * Dùng những con số biết nói để làm dẫn chứng Những con số về môi trường : - Những chiếc nilon được làm ra tốn phí nhiên liệu bằng lượng xăng dầu cho một chiếc ô tô chạy 1km. - 10 triệu USD là ngân sách nhà nước Việt Nam cho cho vấn đề rác thải hàng năm trong khi không tiến hành phân loại và tái chế rác gây lãng phí 9 triệu USD (gần 140 tỉ đồng) Sau khi hướng dẫn học sinh sưu tầm các dẫn chứng tôi nhận thấy các em làm bài tốt hơn. Bài viết bước đầu đã có những dẫn chứng xác thực, cụ thê trong đời sống thường ngày. Những tấm gương giúp các em hoàn thiện mình hơn. Những con số làm các em phải suy nghĩ và từ đó biết hành động tích cực để tạo nên sức hút cho bài làm. 3.5. Giáo viên có những bài văn mẫu cho HS tham khảo Để học sinh hình dung cụ thể về cách làm bài dạng đề này giáo viên nên đọc một số bài văn mẫu để học sinh vận dụng vào bài viết của mình một cách tốt hơn. Những bài mẫu được chọn phải thực sự xúc động để lay động tâm hồn đồng thời khơi gợi được chất văn trong các em. Đề 1: Lòng yêu nước theo quan niệm của em? Lòng yêu nước là một phẩm chất quý giá của người Việt Nam ta từ ngàn xưa.Có thể có nhiều cách hiểu về lòng yêu nước, và khái niệm này ở từng thời kỳ đã có những thay đổi; nhưng tựu trung lại yêu nước chính là cống hiến những giá trị tốt đẹp nhất cho dân tộc cho tổ quốc. Bằng trái tim chúng ta dành tình cảm chân thành nhất cho dân tộc mình 9
10. yêu thương đùm bọc chở che... chúng ta cũng dành tình yêu cho mỗi tấc đất trên dải đất hình cong chữ S, cho vùng trời vùng biển thân yêu. Ta thủy chung với tình yêu này và coi nó như là một lẽ sống của cuộc đời. Bằng suy nghĩ và hành động, ta luôn tin vào dân tộc với sức mạnh ngàn xưa và hôm nay. Chúng ta có hành động với mục tiêu bảo vệ và xây dựng tổ quốc đúng với luật pháp Việt Nam và quốc tế. Chúng ta tránh lòng yêu nước mù quáng, cả tin không phân định rạch ròi để sa vào cạm bẫy của kẻ thù lợi dụng. Những sự kiện gần đây về các cuộc biểu tình phản đối Trung quốc đưa giàn khoan 981 vào lãnh hải nước ta, đã xuất hiện sự mù quáng đó của một bộ phận người lao động. Đó là các sự kiện lợi dụng biểu tình đạp phá các công xưởng nhà máy, hôi của tại Bình Dương và Thanh Hoá. Hiện tượng này làm cho tình hình thêm rối ren và làm mất đi hình ảnh đẹp về người Việt Nam trong con mắt bạn bè quốc tế. Cũng rất cần tỉnh táo để tránh sa vào cạm bẫy của bọn phản động chống lại chính quyền, chia rẽ nội bộ để làm giảm sức mạnh dân tộc. Hãy bày tỏ và hành động vì lòng yêu nước theo đúng cách đó là khẩu hiệu của thế hệ trẻ Việt Nam nói riêng; đó là yêu nước nhưng tuân thủ pháp luật, yêu nước phải góp phần làm cho đất nước mạnh giàu. Yêu nước có nhiều cung bậc, nhiều mức độ. Hãy tùy thuộc vào khả năng của mình để cống hiến.Khi nói đến yêu nước đừng vội nghĩ đến những điều gì lớn lao to tát mà cần phải thể hiện tình yêu đó ngay trong từng lời nói việc làm và suy nghĩ nhỏ nhất của mình sao cho có lợi cho gia đình, quê hương. Yêu nước không phải là hô khẩu hiệu suông mà hãy thể hiện lòng yêu nước từ công việc hằng ngày mà chúng ta đang làm. Với tuổi trẻ học đường chính là rèn luyện tu dưỡng thật tốt để xứng đáng là thế hệ con người Việt nam mới có đủ năng lực hội nhập quốc tế xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Chúng ta hãy kiên trinh với lòng yêu nước của mình được đúc kết trong dòng máu dân tộc từ ngàn năm xưa. Chúng ta luôn tin tưởng vào sức mạnh của dân tộc như Bác Hồ đã nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”.Tuổi trẻ Việt Nam hãy đoàn kết và đồng hành cùng dân tộc Đề 2 : Tình yêu biển đảo quê hương Hồi còn nhỏ, mỗi lần ra biển, tôi luôn thích thú và choáng ngợp trước sự mênh mông và xa vời của đại dương. Trong vô vàn những băn khoăn về thế giới rộng lớn này, con bé nhỏ xíu ngày ấy luôn muốn biết phía bên kia bờ biển xanh thẳm là nơi nào và gửi cái ước ao được khám phá hết vẻ đẹp của biển quê hương vào cánh chim hải âu trắng muốt. Lớn dần lên, cảm giác thấy mình thật bé nhỏ trước biển vẫn chưa bao giờ mất, nhưng thêm vào đó, tình yêu với biển đảo quê hương cũng dần trở nên sâu sắc hơn. Và khi đủ lớn để hiểu được rằng vị mặn mòi của biển trên đất nước mình, phải chăng cũng hòa lẫn cả vị mặn những giọt mồ hôi của những người lính ngày đêm canh gác ngoài hải đảo xa xôi kia, đó là lúc trong tôi nảy nở một niềm ngưỡng vọng, yêu quý với những con người nơi đầu sóng ngọn gió ấy! Khi tôi mới chỉ học tiểu học, mỗi tối sau khi học xong, sở thích của tôi là 10
11. cùng bố xem những bộ phim tài liệu về thiên nhiên đất nước, về cuộc sống của con người ở mọi vùng đất khác nhau, dù chưa thể hiểu và nhận thức đầy đủ về những tri thức ấy, nhưng những ấn tượng trong tôi từ bao giờ lại trở nên đậm sâu và rõ nét về những thước phim chân thực và sống động, đặc biệt là khi tôi xem được hình ảnh về cuộc sống của người lính biển, hiên ngang mà cũng thật đời thường, giản dị. Như những cây xương rồng gai góc, mạnh mẽ mà chịu đựng những khắc nghiệt của thời tiết, người lính đảo cũng sống một cuộc sống đón lấy nắng gió mặn mòi của biển khơi. Trong trí óc non nớt và giàu trí tưởng tượng của tôi ngày trước, có những hình dung thật ngây thơ về cuộc sống trên những hòn đảo xa xôi: Tôi chỉ nghĩ về biển đảo như những gì rất đỗi thơ mộng. Nhưng khi đã có những trải nghiệm nhất định, tôi mới thấu hiểu những cơ cực, vất vả trong cuộc sống chật vật, khó khăn với bao thiếu thốn, lo toan mỗi khi mưa giông, bão gió. Người lính trên biển có những người còn rất trẻ tuổi, song họ lại có một ý chí thật kiên cường.Dạn dày gió sương đã tôi luyện nên những con người dám hi sinh, dám cống hiến ở nơi cách xa những tiện nghi, đủ đầy trên đất liền, xa quê hương và gia đình. Khi đất nước chiến tranh, hàng nghìn thanh niên bấy giờ với khí thế hiên ngang “xếp bút nghiên ra trận chiến đấu” đã ra đi với nhuệ khí hào hùng và lòng yêu nước mãnh liệt. Cũng như vậy, những người lính cầm cây súng ra với biển khơi với quyết tâm và sự can trường. Bởi vì các anh không chỉ bảo vệ vùng biển mà còn mang trách nhiệm xây dựng cho hòn đảo của Tổ quốc được yên bình, ấm no. Sóng gió chỉ thổi bay được cát bụi chứ không thể thổi bớt được tình yêu quê hương tha thiết và sự vững vàng, niềm tin yêu mà các anh dành trọn cho đất nước. Khi chiến tranh qua đi, những người lính biển vẫn tiếp tục cầm chắc cây súng bảo vệ cho vùng hải đảo được bình yên. Bao năm qua luôn như thế, hình ảnh người lính đứng trên đảo vững chãi như ngọn hải đăng vẫn luôn rạng ngời và soi sáng cho bao lí tưởng, làm ấm thêm niềm yêu thương nơi quê nhà. Ngày hôm nay, khi biển xanh quê hương với hai quần đảo quý Trường Sa, Hoàng Sa ngày càng trở thành niềm tự hào bởi những giá trị tài nguyên vô tận, khi có kẻ vẫn còn nhăm nhe chiếm lấy biển đảo nước ta bằng những âm mưu hiểm ác thì nhiệm vụ của những người lính đảo lại càng quan trọng hơn bao giờ hết. 3.6. Kiểm nghiệm : Trên đây là những biện pháp mà bản thân tôi đã áp dụng trong năm học . . sau khi áp dụng sáng kiến này vào thực tế giảng dạy lớp 9A, lớp 9B trường THCS thì chất lượng bài làm văn nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí được nâng lân một cách rõ rệt. Giờ đây các em đã làm bài đúng hướng, biết bám sát, lấy dẫn chứng từ thực tế đời sống. Qua đó biết rút ra những bài học cho bản thân mình. Đứng trước đề văn nghị luận xã hội các em bớt đi phần nào áp lực, không còn thấy nản như trước nữa. Cũng nhờ áp dụng đề tài này mà trong năm học .. chất lượng các bài thi về dạng này được nâng cao rõ rệt. Cụ thể là : Lớp Sĩ số HS không biết làm HS biết cách làm HS làm bài tốt 11
12. bài bài ở mức độ TB SL % SL % SL % 9A 22 3 13.6 13 59.1 6 27.3 9B 20 1 5 9 45 10 50 C. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 1. Kết luận: Kinh nghiệm mà tôi đã trình bày là rút ra từ thực tế giảng dạy học sinh qua nhiều năm đứng lớp, đúc kết kinh nghiệm qua các kì thi học kì, thi học sinh giỏi cấp huyện và thi vào lớp 10 THPT hàng năm. Hi vọng nó sẽ gỡ bí cho một số học sinh hiện nay và gợi thêm cách dạy cho giáo viên. Qua áp dụng đề tài vào thực tế giảng dạy học sinh lớp 9 trường THCS . tôi rút ra một số kinh nghiệm như sau để giúp học sinh làm tốt kiểu bài này * Học sinh phải biết tích lũy kiến thức - Tập cho học sinh có ý thức quan sát, tìm hiểu, ghi chép để vận dụng - Học sinh hình thành thói quen huy động kiến thức từ các nguồn: +Kiến thức từ sách vở: chủ yếu từ báo chí, sách tham khảo như: Hạt giống tâm hồn, Những tấm lòng cao cả hướng dẫn các em cách đọc, cách học, hệ thống hóa kiến thức. +Kiến thức từ đời sống: Học sinh có thói quen quan sát cuộc sống, những vấn đê từ cuộc sống xung quanh và quan trọng hơn là biết suy nghĩ, xem xét những gì mình nghe được, quan sát được trên cơ sở đó biết lựa chọn nắm bắt được vấn đề. +Kiến thức từ trải nghiệm bản thân sẽ là một ví dụ minh họa sống đúng, có sức thuyết phục nếu nó được vận dụng vào bài văn một cách tự nhiên,chân thành. * Kĩ năng nhận diện phân tích đề và tìm ý Trong các bài văn nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí học sinh phải phát biểu những suy nghĩ chín chắn, nghiêm túc, sâu sắc của mình về vấn đề nào đó. Muốn vậy trước hết học sinh phải nhận thức đúng vấn đề mà đề bài yêu cầu nghĩa là xác định vấn đề phải trúng vì thế khâu tìm hiểu đề hết sức quan trọng. - Trong quá trình tuyền tải kiến thức cần cho HS tiếp xúc với các dạng đề dưới nhiều hình thức bài tập để các em tư duy, suy nghĩ, nhận thức tìm cách giải quyết. - Nếu nhận thức đúng, trúng đề thì HS mới không bị lạc đề, xa đề. * Kĩ năng xây dựng luận điểm - Tư tưởng của bài văn được thể hiện thông qua các luận điểm, luận điểm là sợi chỉ đỏ, là xương sống của bài văn nghị luận, người viết phải xác định được hệ thống luận điểm rõ ràng thì bài văn mới có phương hướng, có nội dung đúng, đủ và sâu sắc. - Luận điểm trong bài văn nghị luận xã hội phải đạt các yêu cầu: chính xác, rõ ràng, sâu sắc và mới mẻ. Điều đó có nghĩa là: Luận điểm phải phản ánh đúng bản chất của vấn đề, phù hợp với đối tượng bàn luận, luận điểm được xây dựng phải sáng rõ, sâu sắc và đem đến cho người đọc nhận thức mới. 12
13. - Trong quá trình xây dựng luận điểm cho bài viết học sinh luôn phải đặt ra các câu hỏi: Vì sao? Cần phải làm như thế nào?, những hiện tượng nào cần pê phán trong thực tế cuộc sống, bài học mỗi người tự rút ra sau các vấn đề bàn luận là gì * Rèn luyện kĩ năng diễn đạt: Việc rèn luện kĩ năng viết bài là khâu công phu đòi hỏi người thầy sự tận tâm, lòng kiên trì, bền bỉ. - Giáo viên cần phải tỉ mỉ, chăm chút trong quá trình chấm bài từ chỉ lỗi đến sửa lỗi cho học sinh, chấm chữa bài 2 chiều giữa giáo viên và học sinh là cách làm rất hiệu quả tuy mất nhiều thời gian. - Trong thực tế không học sinh nào ngay từ đầu đã tỏ ra có năng khiếu với kiểu bài này mà phải trải qua rèn luyện, trau dồi mới dần hoàn thiện. Vì vậy GV phải định hướng cho các em cách diễn đạt sao cho vừa khoa học, logic mà vẫn đượm chất văn. Chú ý rèn chính tả đến lựa chọn ngôn từ, đặt câu sao cho phù hợp, chính xác với kiểu bài. Không quá giản đơn trong cách dùng từ, viết câu song cũng không diễn đạt cầu kì, uyên bác hoặc đôi khi rơi vào sáo ngữ. 2. Kiến nghị: Trong năm học 2020-2021 Tổ KHXH Trường THCS .. có thể xem đây là một chuyên đề trong sinh hoạt tổ chuyên môn để cùng nhau thảo luận kĩ hơn, sâu hơn về chuyên đề này nhằm giúp HS nâng cao kĩ năng làm bài và để cùng nhau đưa chất lượng môn Ngữ văn ngày một nâng cao. XÁC NHẬN CỦA HIỆU TRƯỞNG ., ngày tháng năm 20 .. Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết, không sao chép nội dung của người khác. .. 13